Kitap editörü, bir metni yazarla birlikte yayına hazırlayan kişidir. Metnin yapısını, karakterlerini, dilini ve tutarlılığını okur gözüyle değerlendirir, sorunları gösterir ve çözüm önerir, ama metni yazarın yerine yeniden yazmaz. Yayınevinde çalışan editör dosyaları seçer ve kabul edilen kitabı baskıya kadar takip eder. Bağımsız editör ise yazarın kendisiyle çalışır ve dosyayı yayınevine ya da yayına hazırlamasına yardım eder.
Kitap editörü denince çoğu yazar adayının aklına yalnızca imla ve noktalama düzelten biri geliyor. Oysa bu işin yalnızca son halkası. 2010’dan beri editör olarak çalışıyorum ve yazarların editörden ne bekleyeceğini bilmemesinin, hem kendilerine hem de metne zaman kaybettirdiğini sık sık görüyorum. Bu yazıda kitap editörünün ne yaptığını, ne yapmadığını ve bir editörle çalışırken yazar olarak nelere dikkat etmeniz gerektiğini anlatacağım.
Kitap editörü ne iş yapar?
Bir kitap editörünün işi, metnin büyük resmine bakmakla başlar ve cümle düzeyinde biter. Editör önce kitabın bütününü okur ve metnin vaat ettiği şeyi yerine getirip getirmediğini sorar. Ardından adım adım ayrıntıya iner.
- Yapıyı inceler. Hikâyenin başı, ortası ve sonu yerinde mi, tempo düşüyor mu, gereksiz uzayan ya da eksik kalan bölümler var mı diye bakar.
- Karakterleri ve kurguyu değerlendirir. Karakterlerin arzuları ve değişimleri inandırıcı mı, olaylar birbirine mantıklı bağlanıyor mu, bakış açısı tutarlı mı diye sorar.
- Dili ve üslubu çalışır. Tekrarları, dolambaçlı cümleleri, anlatıcının sesindeki kaymaları ve yazarın üslubunu zayıflatan alışkanlıkları gösterir.
- Tutarlılığı kontrol eder. Adlar, tarihler, mekânlar ve zaman çizelgesi baştan sona aynı mı diye takip eder.
- Etik ve hukuki riskleri işaretler. Kişileri ya da toplulukları incitebilecek ifadelere ve intihal şüphesi doğuran bölümlere dikkat çeker.
- Metni yayına hazırlar. Yayınevinde çalışıyorsa arka kapak yazısından baskı provasına kadar süreci takip eder.
Editör bütün bunları yaparken yazarla konuşur. İyi bir editörlük aynı zamanda yazarla kurulan bir diyalogdur da.
Kitap editörlüğünün türleri nelerdir?
Editörlük tek bir iş değil, metnin hangi aşamada olduğuna göre değişen birkaç farklı işin adı aslında. Hangisine ihtiyacınız olduğunu bilmek hem zamanınızı hem de bütçenizi doğru kullanmanızı sağlar.
| Editörlük türü | Ne zaman gerekir? | Ne yapılır? |
|---|---|---|
| Değerlendirme | Dosya bittiğinde, nereye gideceğine karar vermeden önce | Metnin güçlü ve zayıf yanları ve yapılması gerekenler yazılı bir raporla ortaya konur |
| Geliştirici editörlük | Metnin yapısında, karakterlerinde ya da kurgusunda sorun varsa | Editör ve yazar metni bütünüyle birlikte çalışır, bölüm bölüm yeniden kurar |
| Redaksiyon | Yapı oturduktan sonra | Cümle düzeyinde dil, üslup, akış ve anlatım düzeltilir |
| Son okuma ve tashih | Baskıya girmeden hemen önce | İmla, noktalama ve dizgi hataları ayıklanır |
Atölye’de bu işlerin her birini ayrı ayrı sunuyoruz. Nasıl çalıştığımızı kitap editörlüğü sayfasında anlattık. Dosyanız için hangi aşamanın doğru olduğundan emin değilseniz kitap dosyası değerlendirme raporu iyi bir başlangıç noktası olur. Metnin yapısı üzerinde birlikte çalışmak isterseniz geliştirici editörlük, cümle düzeyinde destek için redaksiyon ve son okuma sayfalarına göz atabilirsiniz.
Kitap editörü ne yapmaz?
Editörden beklenmemesi gereken şeyleri bilmek, beklenen şeyleri bilmek kadar önemli. Editör olarak en sık karşılaştığım yanlış anlaşılmalar şunlar.
- Editör kitabınızı yeniden yazmaz. Sorunu gösterir ve yol önerir, ama çözümü yazmak yazara düşer. Metni sizin yerinize yazan kişi editör değil gölge yazar veya hayalet yazardır.
- Editör sesinizi değiştirmez. İyi bir editör sizin üslubunuzu kendi üslubuyla değiştirmeye çalışmaz, onu daha tutarlı ve güçlü hale getirmeye çalışır.
- Editör yayın garantisi vermez. Bağımsız bir editörle çalışmak dosyanızın şansını artırır, ama hiçbir editör bir yayınevinin dosyanızı kabul edeceğini vaat edemez. Bunu vaat eden birine temkinle yaklaşın.
- Editör yalnızca imla düzeltmez. İmla ve noktalama, editörlüğün en görünür ama en küçük parçasıdır.
Yayınevi editörü ile bağımsız editör arasındaki fark nedir?
Yayınevi editörü yayınevi adına çalışır. Gelen dosyaları okur, yayın programına uygun olanları seçer ve kabul edilen kitabı yazarla birlikte baskıya hazırlar. Yazar bu editöre ücret ödemez, ama editörün önceliği de yayınevinin programıdır.
Bağımsız editör ise doğrudan yazarla çalışır ve ücretini yazardan alır. Dosya henüz bir yayınevine gitmeden önce metni güçlendirmek, self publishing ya da talebe göre baskı yoluyla yayımlanacak bir kitabı hazırlamak ya da yayınevinden gelen ret cevaplarının sebebini anlamak için bağımsız bir editörle çalışılır. Yayınevlerinin yeni yazarların dosyalarına ayırabildiği zaman giderek azaldığı için, dosyayı göndermeden önce bağımsız bir gözle okutmak son yıllarda çok daha yaygın hale geldi.
Bir editörle çalışma süreci nasıl işler?
Bağımsız bir editörle çalışma süreci editöre göre değişse de genellikle benzer adımlardan oluşur. Önce dosyanızı ve kısa bir tanıtımını gönderirsiniz. Editör metne bir göz atar, hangi editörlük türünün uygun olduğunu söyler ve süreyle ücret hakkında teklif verir. Anlaştıktan sonra editör metni okur ve notlarını ya da raporunu iletir. Siz bu notlar üzerinden metni yeniden çalışırsınız ve geliştirici editörlük gibi uzun süreçlerde bu döngü birkaç tur devam eder.
Atölye’de bir değerlendirme raporunu en az 10 iş gününde teslim ediyoruz. Daha kapsamlı editörlük süreçlerinin süresi metnin uzunluğuna ve ihtiyacına göre belirleniyor.
Editörle çalışırken yazar nelere dikkat etmeli?
- Notları savunmayla değil merakla okuyun. Editörün işaret ettiği yer, çözümü sizin bulacağınız bir sorunun izidir. İlk okumada itiraz etmek yerine notu bir gün bekletmek çoğu zaman işe yarar.
- Her öneriyi kabul etmek zorunda değilsiniz. Kitap sizin kitabınız. Bir öneriye katılmıyorsanız nedenini editörle konuşun; bu konuşma çoğu zaman üçüncü ve daha iyi bir çözüm doğurur.
- Ne istediğinizi baştan söyleyin. Kitabın kime hitap ettiğini, nereye göndermeyi düşündüğünüzü ve sizi en çok neyin endişelendirdiğini bilmek editörün işini kolaylaştırır.
- Takvimi gerçekçi tutun. Editörün okuması kadar sizin yeniden yazmanız da zaman alır. Yayınevi ya da yarışma tarihlerine göre geriye doğru plan yapın.
BİR EDİTÖRLE ÇALIŞMAK İSTERSENİZ
Dosyanız için hangi editörlük doğru?
Değerlendirme Raporu ile metninizin güçlü ve zayıf yanlarını görün, Geliştirici Editörlük ile metninizi birlikte yeniden kuralım, Redaksiyon ve Son Okuma ile yayına hazırlayalım.
Kitap editörüyle ilgili sık sorulan sorular
Kitap editörü ne kadar ücret alır?
Kitap editörlüğü ücreti metnin uzunluğuna, ihtiyaç duyduğu işçiliğe, istenen editörlük türüne ve süreye göre değişir. Bir değerlendirme raporu ile aylar süren bir geliştirici editörlük süreci arasında büyük fark vardır. Bu yüzden çoğu editör, Atölye’de biz de dahil, dosyayı gördükten sonra teklif verir.
Kitap editörü olmak için hangi bölüm okunmalı?
Kitap editörlüğü için zorunlu bir bölüm yok. Türk Dili ve Edebiyatı, Karşılaştırmalı Edebiyat ve Mütercim Tercümanlık gibi bölümler sık rastlanan çıkış noktaları. Ben de Türk Dili ve Edebiyatı okudum, ama editörlüğü asıl öğreten şey çok okumak, yazmak ve bir yayınevinde ya da deneyimli bir editörün yanında metin üzerinde çalışmaktır.
Kitabımı yayınevine göndermeden önce editöre okutmalı mıyım?
Zorunlu değil, ama özellikle ilk kitabınızsa büyük fark yaratır. Yayınevleri dosyaların büyük bölümünü ilk sayfalarda eler. Bağımsız bir editörün değerlendirmesi, dosyanızın gönderilmeye hazır olup olmadığını önceden görmenizi sağlar. Yayına giden adımların tamamını Kitap yazdım, şimdi ne yapmalıyım? yazısında anlattım.
Freelance kitap editörü nasıl bulunur?
Bir editörü seçmeden önce daha önce hangi kitaplarda çalıştığını, nasıl bir süreç önerdiğini ve örnek bir okuma ya da rapor paylaşıp paylaşamayacağını sorun. Yayın garantisi veren ya da dosyayı görmeden kesin fiyat söyleyen editörlere temkinle yaklaşın.
