Pulitzer ödüllü yazar Hernan Diaz’ın dört yıl aradan sonra yayımlanan üçüncü romanı Ply, 29 Eylül’de Riverhead Books etiketiyle ABD’de raflara çıktı. Devletin çöktüğü ve doğanın şehri geri aldığı bir gelecekte geçen roman, eleştirmenlerin ve okurların kolayca “distopya” ya da “kıyamet sonrası” rafına koyacağı bir kitap gibi görünüyor. Diaz ise bu iki tanıma da açıkça karşı çıkıyor. Literary Hub’dan Eric Olson’a konuşan yazar, röportajın daha ilk sorusunda “Distopya kelimesine itirazım var. Ply‘ın distopik bir roman olduğunu düşünmüyorum” diyor.
Hernan Diaz neden “distopya” demiyor?
Diaz’ın itirazının merkezinde, romanındaki dünyanın bir çöküş kadar bir yeniden doğuşu da anlatması yatıyor. Yazara göre Ply‘ın insanları, kaybedilmesi gerçekten acı veren şeyleri yitirmiş durumda. Devletin sunduğu sosyal güvenlik ağı, hukuk düzeni, sağlık ve eğitim ortadan kalkmış. “Bunları hava ya da su gibi doğal sanıyoruz ama değiller, bunlar birer inşa” diyen Diaz, toplumla birlikte kaybolmayı hak eden şeylerin de gittiğini hatırlatıyor. Baskıcı güç yapıları, çevre tahribatı ve gündelik hayatın metalaşması da bu yeni dünyada artık yer almıyor.
Bu yüzden Diaz’a göre Ply bir kâbus senaryosu anlatmıyor, yeni bir yaşam biçimini ve yeni bir düşünme biçimini arıyor. Yazar, distopya kelimesinin yanında sıkça kullanılan nihilizm kavramına da dikkat çekiyor. Olson’a “İlk sorunuzda distopya dediniz, şimdi de nihilizm diyorsunuz. Bu iki kavram birbirine bağlı, değil mi?” diye karşılık veren Diaz, romanını umutsuzluk etiketiyle okumanın kitabın özünü kaçırmak anlamına geldiğini ima ediyor.
“Kıyamet olduysa sonrası olmaz”
Diaz’ın ikinci hedefi, türün en yaygın etiketlerinden biri olan “kıyamet sonrası” ifadesi. Yazar bu tanımı saçma ve kendi içinde çelişkili bulduğunu söylüyor ve gerekçesini şöyle açıklıyor: “Kıyamet olduysa bir sonrası olmaz. Bu eskatolojik bir kelime, son demek!” Diaz’a göre kıyamet kavramı her şeyin bitişini anlatırken “sonrası” eki, bitmemiş bir dünyayı varsayıyor. Ply‘daki şehir de bitmiş değil, yalnızca başka bir biçimde yaşamaya devam ediyor.
Ply’ın dünyası: elektrik hırsızları ve post-punk konserleri
Ply, büyük olasılıkla New York olan ve doğanın ele geçirdiği bir şehirde geçiyor. Devlet kapasitesinin sıfırlandığı bu şehirde suç oranı düşük, post-punk konserleri ise hayatın merkezine yerleşmiş durumda. Romanın isimsiz genç kahramanı, dağınık şebekeden elektrik çalıp pillere doldurarak müşterilerine taşıyan bir “pincher”. Müşterileri arasında gürültücü müzik grupları da var, suç örgütleri de. Kahraman pil depolama teknolojisinde bir buluşa imza atınca kendini yerel çeteler arasındaki bir güç savaşının ortasında buluyor.
Etiketler yerine fikir romanı
Diaz’ın tür etiketlerine mesafesi, romanı nasıl gördüğüyle de ilgili. Ply olay örgüsüne dayanan bir roman olsa da anlatının arasına “Dağılmada özgürlük, düzensizlikte neşe vardı” gibi düşünce cümleleri serpiştiriliyor. Diaz bunun bilinçli bir tercih olduğunu söylüyor. Ona göre 17. yüzyıldan bu yana modern roman, fikirlerin anlatı içinde biçimsel olarak çekici bir şekilde sunulduğu yer oldu ve bu, romanı öteki yazılı sanat biçimlerinden ayıran özelliklerden biri.
Yazar, Monte Kristo Kontu ya da H. G. Wells’in romanları gibi macera kitaplarının romanı roman yapan eserler arasında olduğunu hatırlatıyor ve “Bir anlatıdan yapıyı bozmadan çıkarabileceğin bir şey varsa çıkarmalısın” kuralını hangi edebiyat hakeminin koyduğunu bilmediğini söylüyor. Diaz’ın özeti kısa: “Bence macera haksız yere kötü bir üne sahip.”
Nostaljiye karşı bir roman
Distopya etiketine itirazın bir başka ayağı da Diaz’ın nostaljiye bakışında yatıyor. Distopyalar çoğu zaman kaybedilen düzene duyulan özlemle beslenir. Ply‘ın karakterleri ise eski düzene dönmeyi bir çözüm olarak görmüyor. Romanın kahramanına göre bu yeni dünyada bir başkanı göreve başlatmak, bir firavunu tahta çıkarmak ya da bir sezar atamak kadar saçma bir fikir. Kahraman, eski düzeni geri getirmeye çalışmak yerine parçalanmışlığın avantajlarını aramayı öneriyor.
Diaz da bu konuda net bir tavır alıyor: “Politik olarak nostaljiye çok şüpheyle yaklaşıyorum. Kaçınılmaz olarak gerici olduğunu düşünüyorum.” Yazarı asıl ilgilendiren nostalji, çocukluktan gelen ve kayıp duygusuyla örülen “tatlı hüzünlü anılar” kuyusu. Romandaki yaşlı fizikçi Pola ile genç kahraman arasındaki ilişki de bu duygudan besleniyor. Diaz, notlarını karıştırırken Tove Jansson’ın bir büyükanne ile torununu anlatan Yaz Kitabı üzerine yazdığı eski bir not bulduğunu anlatıyor. Notta “Gelecekte geçen punk bir Yaz Kitabı” yazıyordu.
Uydurma bilimkurgu yerine CERN’de bir hafta
Diaz’ın tür kalıplarına mesafesi, romanındaki bilimi ele alışında da görülüyor. Beşeri bilimlerden gelen ve fizik bilgisi olmayan yazar, Ply için üç dört yıl süren zorlu bir kendi kendine eğitim programı kurdu. Ardından Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi CERN’de bir proje yöneticisine e-posta yazarak romanındaki parçacık fiziği buluşunu gerçekçi kılmak için yardım istedi. Davet edildiği CERN’de bir haftasını yerin yaklaşık 150 metre altında mühendis ve fizikçilerle geçiren Diaz, bu deneyimin entelektüel hayatını değiştirdiğini söylüyor.
Yazar bilimi makul göstermeyi okura karşı bir cömertlik olarak görüyor ve uydurma bilimkurgu terimleri kullanmak istemediğini vurguluyor. Diaz 2024’te Columbia Üniversitesi’nin Zuckerman Zihin Beyin Davranış Enstitüsü’nde yaptığı rezidans sırasında bilinç tartışmalarıyla da ilgilendi. “Bütün fiziğe, bütün post-punk müziğe rağmen bu kitap benlik hakkında. Aramızda ne var? Kitabın merkezindeki soru bu” diyor.
Bir Amerika üçlemesinin son halkası
Arjantin ve İsveç’te büyüyen, yirmili yaşlarından beri New York’ta yaşayan Diaz’ın üç romanı birlikte okunduğunda bir Amerika üçlemesi ortaya çıkıyor. İlk romanı In the Distance ABD kurulmadan önceki dönemi, 2023 Pulitzer Kurmaca Ödülü’nü kazanan Trust Amerika’nın zirve dönemini, Ply ise ABD sonrasını anlatıyor. Diaz bu üçlemeyi baştan planlamadığını ve Ply‘a başladığında bu kavisi fark ettiğini söylüyor. Distopya ve kıyamet sonrası etiketlerini reddetmesi de bu açıdan anlam kazanıyor, çünkü Diaz Amerika’nın sonunu değil, sonrasında kurulabilecek başka bir hayatı yazıyor.
Hernan Diaz Kitapları BURADA
Kaynak: Eric Olson, “Hernan Diaz’s New Novel Isn’t a Dystopia—Trust Him”, Literary Hub, 29 Eylül 2026. https://lithub.com/hernan-diazs-new-novel-isnt-a-dystopia-trust-him/
